در دل فرهنگ غنی ایرانزمین، پارچههای سنتی همواره جایگاهی ویژه داشتهاند؛ از ترمههای فاخر گرفته تا گلیمهای رنگارنگ و البته جاجیمهایی که با بافت خاص و طرحهای دلنشینشان، جلوهای از اصالت و هنر دست را به نمایش میگذارند. در پاسخ به این پرسش که پارچه جاجیم چیست، باید گفت جاجیم یکی از قدیمیترین و پرکاربردترین پارچههای دستبافت ایرانی است که با تار و پودی ضخیم، رنگهای گرم و نقشهای هندسی شناخته میشود. این بافته سنتی هویت فرهنگی یک منطقه را بازتاب میدهد و نیز بهعنوان محصولی تزئینی و کاربردی در دکوراسیون داخلی، پوشش، کیفدوزی و حتی مدرنترین طراحیهای امروزی مورد استفاده قرار میگیرد.
ریشه و خاستگاه جاجیم
آیا میدانید معنی واژه جاجیم چیست؟ واژه جاجیم از زبان ترکی وارد فارسی شده و به معنای «زیرانداز نازک» است. با این حال، در فرهنگ ایرانی، جاجیم مفهومی فراتر از یک زیرانداز ساده دارد. این پارچه سنتی بیشتر در استانهای آذربایجان، کردستان، خراسان، همدان و زنجان بافته میشود و سابقهای چند صد ساله در میان خانوادههای عشایری و روستایی دارد. بافت جاجیم برخلاف قالی و گلیم، به صورت دو رو است و از نخهای رنگشده پشمی یا پنبهای در رنگهای گرم مانند قرمز، نارنجی، سرمهای و سبز تهیه میشود.
روش بافت و ساختار جاجیم
جاجیم به روش سادهای بافته میشود اما نتیجه نهایی آن، پارچهای مقاوم و چشمنواز است. دستگاه بافندگی جاجیم اغلب به صورت افقی روی زمین نصب میشود و زنان هنرمند با مهارت بالا، نخهای رنگارنگ را با دقت در کنار یکدیگر قرار میدهند تا طرحهای موزون و سنتی شکل بگیرد.
بافت جاجیم با نخهای تار رنگی و پود بیرنگ انجام میشود. به همین دلیل است که در نگاه اول، خطوط راهراه و منظم آن جلب توجه میکنند. در مقایسه با گلیم که اغلب دارای نقشهای پیچیدهتر و با پود برجسته است، جاجیم طرحهایی سادهتر ولی منسجمتر دارد.
پارچه جاجیم چیست و چه کاربردهایی دارد؟
امروزه کاربرد پارچه جاجیم بسیار گستردهتر از گذشته شده است. این پارچه که در گذشته بیشتر بهعنوان روانداز، زیرانداز، پتو یا روکرسی استفاده میشد، اکنون وارد دنیای طراحی و دکوراسیون مدرن شده است. بهعنوان نمونه:
- دوخت کیفهای سنتی، کاورهای بالش، رومیزی، کاور کتاب، جلد دفتر
- استفاده در پوشش صندلیها، کوسنها، و حتی تابلوهای تزئینی دیواری
- طراحی لباسهایی با ترکیب پارچههای مدرن و سنتی
همچنین از انواع جاجیم پارچهای برای ساخت پادریهای کوچک، کاور لپتاپ و کیفهای دستی فشن نیز استفاده میشود. بسیاری از طراحان داخلی نیز با استفاده از این پارچه زیبا، حال و هوای سنتی و گرم به فضاهای مدرن میبخشند.
تفاوت جاجیم با سایر پارچههای سنتی
یکی از دلایل اصلی محبوبیت جاجیم، تفاوت آن با دیگر بافتههای سنتی مانند گلیم، قالی یا ترمه است. تفاوت جاجیم و گلیم را میتوان در روش بافت، ضخامت و حتی طرح آنها دید. جاجیم بافتی دو رو دارد و بیشتر بهصورت خطوط رنگی راهراه دیده میشود، در حالی که گلیم تکرو است و معمولاً با طرحهای هندسی یا گلدار بافته میشود.
در جدول زیر، تفاوتهایی میان جاجیم با چند پارچه سنتی معروف دیگر آورده شده است:
|
ویژگیها |
جاجیم | گلیم |
ترمه |
|
نوع بافت |
دو رو، تخت | تکرو، برجسته |
بافت متراکم و ریز |
|
مواد اولیه |
پشم، پنبه | پشم |
ابریشم، پشم |
|
سبک طراحی |
راهراه، هندسی ساده | طرحهای گلدار یا سنتی |
نقوش بتهجقه، اسلیمی |
|
کاربرد سنتی |
زیرانداز، روانداز | فرش، سجاده |
رومیزی، بقچه |
|
کاربرد مدرن |
کیف، دکور، پوشش مبلمان | دکور، تابلو دیواری |
دکور لوکس، رومیزی خاص |
چه چیزی جاجیم را خاص میکند؟
آنچه باعث تمایز جاجیم در بین سایر پارچههای سنتی میشود، ترکیبی از سادگی در طرح، اصالت در رنگ و تنوع در کاربرد است. این پارچه دستبافت بهدلیل دوام بالا و قابلیت استفاده چندمنظوره، به گزینهای محبوب برای طراحان تبدیل شده است. جاجیم، تنها یک بافته سنتی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و هنری مردمان مناطق مختلف ایران است. در نتیجه، استفاده از آن نوعی احیای هنر و فرهنگ بومی به شمار میآید.
نتیجهگیری
جاجیم با قدمت تاریخی و زیبایی خاص خود، جایگاه ویژهای در میان بافتههای سنتی ایرانی دارد. این پارچه با طرحهای ساده ولی عمیق، حس نوستالژی و اصالت را به فضای زندگی میبخشد. حال که میدانیم پارچه جاجیم چیست و چه ویژگیهایی دارد، بهتر میتوانیم قدر این هنر اصیل را بدانیم و در طراحیهای امروزی از آن الهام بگیریم. اگر شما هم به هنرهای دستی علاقهمند هستید و به دنبال محصولات خاص و با هویت ایرانی میگردید، در وبسایت چارشین، مجموعهای از انواع جاجیم و محصولات مرتبط با آن در دسترس شماست.
